DLACZEGO IMIONA I NAZWISKA W TŁUMACZENIACH WYKONANYCH PRZEZ RÓŻNYCH TŁUMACZY PRZYSIĘGŁYCH RÓŻNIĄ SIĘ?

Rzadko zdarza się, aby osoba, która znalazła się w Polsce, przez całe dalsze życie potrzebowała przetłumaczyć tylko jeden dokument z kraju pochodzenia. Często w ciągu pierwszych kilku lat zachodzi konieczność przetłumaczenia od kilku do ponad dziesięciu dokumentów, a niekiedy (szczególnie w przypadku lekarzy) nawet kilkudziesięciu.

Dlatego nie ma nic dziwnego w tym, że nie wszystkie te dokumenty są tłumaczone przez tego samego tłumacza. Bardzo często (a nawet w większości przypadków) zdarza się, że te same imiona i nazwiska (na przykład ojców lub matek) są przez różnych tłumaczy tłumaczone na różne sposoby. Dotyczy to w szczególności imion i nazwisk osób pochodzenia białoruskiego.

W przypadku zapisu imienia i nazwiska osoby, której bezpośrednio dotyczą tłumaczone dokumenty, zazwyczaj nie ma większego problemu. Sądzę, że trudno dziś znaleźć osobę, która nie wiedziałaby, że ich pisownia powinna być zgodna z paszportem.

Jednak już w przypadku ojców, matek, babć czy dziadków – zwłaszcza osób zmarłych lub takich, z którymi nie ma kontaktu – do dziś powstaje duże zamieszanie. Im dłuższe i bardziej skomplikowane imię lub nazwisko, tym więcej pojawia się wariantów jego zapisu w sytuacji braku paszportu.

Na ile sposobów można zapisać przykładowego Aleksandra w tłumaczeniu dokumentu wydanego na Białorusi? Istnieje co najmniej kilka podstawowych wariantów: Aleksander, Aleksandr, Aliaksandr, Alexander, Alexandr. Na przykładzie Władimira pokażę, że tłumacze przysięgli stosują aż cztery podejścia:

– podają polskie odpowiedniki imion (Włodzimierz)

– dokonują transkrypcji (Władimir)

– stosują pisownię występującą w białoruskim paszporcie (Uladzimir)

– dokonują transliteracji (Vladimir)

Dlaczego tak się dzieje? Czy ustawodawstwo rzeczywiście pozostawia tłumaczowi tak dużą swobodę w zakresie sposobu zapisu imion i nazwisk? A może to klient sam decyduje, jak powinny one zostać zapisane? Nie – lecz po kolei.

1. Podstawa prawna

Dlaczego dziś dosłownie każdy tłumacz przysięgły zapisuje imię i nazwisko osoby zlecającej tłumaczenie – czyli osoby, której dokument dotyczy – zgodnie z pisownią wskazaną w paszporcie? Odpowiedź jest oczywista – ma on taki obowiązek wynikający z przepisów prawa, a bez zachowania tej zasady klient nie będzie w stanie nigdzie złożyć dokumentów.

Ustawa o zawodzie tłumacza przysięgłego (a mianowicie art. 14 ust. 2) mówi wprost: „ Dokonując tłumaczenia imion i nazwisk z języków nieposługujących się alfabetem łacińskim lub posługujących się innym systemem pisma, tłumacz dokonuje transliteracji lub transkrypcji tych imion i nazwisk na podstawie dokumentów podróży lub ich kopii, a w przypadku braku tych dokumentów dokonuje tłumaczenia zgodnie z regułami pisowni obowiązującymi w kraju, w którym został sporządzony tłumaczony dokument. ”

Konieczność doprecyzowania sposobu zapisu imion i nazwisk w Ustawie o zawodzie tłumacza przysięgłego (dalej zwanej jako Ustawa) wynika z faktu, że zlecając tłumaczenia różnym tłumaczom, klient powinien co do zasady otrzymać tłumaczenia, w których wszystkie imiona i nazwiska są ze sobą spójne. Nie powinno dochodzić do sytuacji, w której każdy tłumacz zapisuje je według własnego uznania, a osoba zamawiająca tłumaczenia musi każdego z nich osobno prosić o stosowanie takiej formy zapisu, która byłaby jednakowa we wszystkich dokumentach. Tymczasem tłumacze często mają własne przekonania w tym zakresie i bardzo trudno jest ich przekonać, że powinno być inaczej.

Ponadto jest to całkowicie logiczne, że jeżeli w białoruskim paszporcie widnieje „Siarhei Ivanou” (biał. – „Сяргей Іваноў”, ros. – „Сергей Иванов”), a w tłumaczeniu świadectwa urodzenia, załóżmy, zostało podane „Sergiusz Iwanow”, to taki Sergiusz z naszego przekładu nie będzie w stanie udowodnić, że jest to tłumaczenie jego dokumentu. Przecież z punktu widzenia prawa są to dwie różne osoby.

Ponieważ powyższe jest oczywiste, przejdźmy zatem do omówienia, w jaki sposób należy wskazać w tłumaczeniu imię i nazwisko hipotetycznych ojca i matki tego Sergiusza.

Gdyby żyli i posiadali białoruskie paszporty, z bardzo dużym prawdopodobieństwem byłoby w nich wskazane „Uladzislau Ivanou” (biał. – „Уладзіслаў Іваноў”, ros. – „Владислав Иванов”) i „Valiantsina Ivanova” (biał. – „Валянціна Іванова”, ros. – „Валентина Иванова”).

A co w sytuacji, gdy już nie żyją? Czy to uzasadniało by zapisanie ich jako „Władysław Iwanow / Władisław Iwanow / Vladislav Ivanov” i „Walentyna Iwanowa / Walentina Iwanowa / Valentina Ivanova”?

Po pierwsze, byłoby skrajnie nielogiczne, gdyby u dziecka o nazwisku „Ivanou” w dokumencie byłby podany ojciec o nazwisku „Iwanow” lub „Ivanov”. Oczywiście z wyjątkiem sytuacji, gdy przy wymianie paszportu złożono wniosek o zmianę pisowni imienia i/lub nazwiska.

Po drugie, wspomniana wyżej Ustawa nie zawiera żadnych przepisów, które wskazywałyby, że wobec osób żyjących i zmarłych tłumacz przysięgły może stosować odmienne zasady zapisu imion i nazwisk.

Ustawa dość precyzyjnie stanowi, że w tłumaczeniu przysięgłym należy dokonać transliteracji lub transkrypcji imion i nazwisk na podstawie dokumentów podróży lub ich kopii (można posłużyć się kopią paszportu, również osoby zmarłej), a w przypadku braku takich dokumentów – wykonać tłumaczenie zgodnie z zasadami pisowni obowiązującymi w kraju, w którym został sporządzony tłumaczony dokument. Warto zauważyć, że choć w omawianym przepisie mowa jest o „wykonaniu tłumaczenia”, to ustawodawca najprawdopodobniej nie miał na myśli tłumaczenia dosłownego. Gdyby bowiem należało dosłownie przetłumaczyć „George Bush”, otrzymalibyśmy „Jerzy Krzak”.

Warto zaznaczyć, że zgodnie z Ustawą nie ma znaczenia, z jakiego języka wykonywane jest tłumaczenie (czy z białoruskiego, czy z rosyjskiego – pozostaje to bez znaczenia), ani też ile języków urzędowych funkcjonuje w danym państwie, na przykład na Białorusi czy w Szwajcarii. Znaczenie ma wyłącznie kraj, w którym został sporządzony tłumaczony dokument. Czyli jeżeli tłumaczony jest dokument wydany na Białorusi, wówczas – zgodnie z Ustawą – stosuje się „zasady pisowni” obowiązujące na Białorusi.

Najciekawsze jest jednak to, co ustawodawca miał na myśli, używając sformułowania „zasady pisowni obowiązujące w kraju, w którym został sporządzony tłumaczony dokument”. Jeśli chodzi o Białoruś, to funkcjonują tam dwa języki urzędowe (białoruski i rosyjski), z których każdy posiada własne zasady pisowni. Co więcej, są to języki posługujące się cyrylicą.

Z całą pewnością nie należy stosować polskich odpowiedników imion. Jaki bowiem miałby być polski odpowiednik żeńskich imion „Олеся” (biał. „Алеся”), „Светлана” (biał. „Святлана”) czy „Алёна”? A w przypadku imion męskich – jaki byłby polski odpowiednik imion „Вадим” (biał. „Вадзім”), „Егор” (biał. „Ягор”) lub „Глеб”? A czy „Иван” to „Jan”? Jeszcze gorzej, gdy w jednym tłumaczeniu pojawiają się jednocześnie polskie odpowiedniki imion znanych tłumaczowi oraz transkrypcja lub transliteracja tych, których tłumacz przysięgły nie jest w stanie jednoznacznie oddać po polsku. W takiej sytuacji bardzo łatwo samemu narobić błędów, a inny tłumacz to w ogóle nie ma praktycznie żadnych szans odtworzyć przyjętej logiki zapisu i zastosować jej w swoim tłumaczeniu bez wskazówek ze strony klienta.

Najprawdopodobniej ustawodawca miał na myśli zasady pisowni stosowane w najważniejszym dokumencie tożsamości – paszporcie.

Zasady pisowni imion i nazwisk w paszportach Republiki Białorusi, która posiada dwa języki urzędowe (z których każdy posługuje się cyrylicą), są jedynymi zasadami spełniającymi kluczowy warunek – ujednolicenia. Zdecydowana większość imion i nazwisk jest w paszportach domyślnie zapisywana w identyczny sposób. Jest to tzw. „białoruska łacinka”, czyli zapis białoruskiej (a nie rosyjskiej) formy imienia lub nazwiska alfabetem łacińskim.

2. Przestrzeganie przepisów

Skoro istnieje jednoznaczny wymóg wynikający z polskich przepisów prawa oraz funkcjonuje w dużej mierze jednolity białoruski sposób zapisu imion i nazwisk, to dlaczego nie jest on stosowany?

Przyczyn może być kilka.

Po pierwsze, przyczyną może być nieznajomość obowiązujących przepisów prawa. Jest wielu tłumaczy przysięgłych, którzy uzyskali swoje uprawnienia jeszcze w latach 60. Znowelizowana ustawa obowiązuje dopiero od 2015 roku, podczas gdy oni wykonują ten zawód już od ponad pół wieku. Chociaż przepisy tej samej Ustawy nakładają na tłumaczy przysięgłych obowiązek stałego podnoszenia kwalifikacji zawodowych, istnieją podstawy, by przypuszczać, że nie wszyscy dbają o aktualizowanie swojej wiedzy.

Ponadto polscy urzędnicy po prostu nie mają możliwości zweryfikowania poprawności zastosowanej transliteracji, a kontrola często ogranicza się jedynie do sprawdzenia, czy imiona i nazwiska są zgodne z danymi widniejącymi w paszportach oraz w innych przedłożonych tłumaczeniach.

Po drugie, w Polsce nie ma wielu tłumaczy przysięgłych języka białoruskiego. Jeszcze mniej jest dwujęzycznych (z rosyjskiego i białoruskiego). Większość stanowią tłumacze wyłącznie języka rosyjskiego. Choć – jak już wspominałem – z punktu widzenia Ustawy przy zapisie imion i nazwisk nie ma znaczenia, z jakiego języka wykonywany jest przekład, wydaje się oczywiste, że skoro w białoruskich paszportach stosuje się tzw. „białoruską łacinkę”, tłumacze przysięgli języka białoruskiego mają w tym zakresie nieco większe rozeznanie niż tłumacze przysięgli wyłącznie języka rosyjskiego. Oczywiście nie jest to ścisła reguła, jednak można odnieść wrażenie, że tym ostatnim wyraźnie trudniej jest prawidłowo stosować wymogi Ustawy.

Analogicznie jest w sytuacji, gdy ja – jako tłumacz przysięgły języka rosyjskiego – mam przetłumaczyć na język polski dokument sporządzony w Kazachstanie, Uzbekistanie lub Kirgistanie. W przypadku braku paszportów powinienem wskazać w tłumaczeniu imiona i nazwiska zgodnie z „zasadami pisowni” obowiązującymi w kraju, w którym dokument został sporządzony. Według jakich zasad, jako tłumacz przysięgły, miałbym zapisać po polsku „Асхат Кусайнов” (Kazachstan), „Хикматулло Нишонов” (Uzbekistan) czy „Кубаныч Жолдошбаев” (Kirgistan)? Dopiero na podstawie przedłożonych paszportów mogłem ustalić, że prawidłowe formy to odpowiednio: „Askhat Kussainov” (a nie „Kusaynov” czy „Kusainov”), „Xikmatullo Nishonov” (a nie „Khikmatullo”) oraz „Kubanych Zholdoshbaev” (a nie „Zholdoshbayev” czy „Zholdoshbaiev”). Bez paszportów pomyliłbym się we wszystkich trzech przypadkach, ponieważ nie znam zasad pisowni obowiązujących w każdym z tych krajów.

Po trzecie, mimo że istnieją białoruskie przepisy regulujące i standaryzujące zapis imion i nazwisk w paszportach, ma to jednak bardzo niewiele wspólnego z praktyką. Przez wiele lat transliteracja w białoruskich paszportach jest stosowana w sposób odbiegający od zasad określonych w tych przepisach. Nie istnieje przy tym żaden inny powszechnie dostępny oficjalny dokument, który regulowałby tę kwestię.

3. Problemy z „białoruską łacinką”

Pierwszy problem polega na tym, że białoruskie rozporządzenie dotyczące transliteracji imion i nazwisk jest najzwyczajniej mylące. W związku z tym nawet jeśli tłumacz przysięgły, który nie ma praktycznego doświadczenia w zakresie zasad zapisu białoruskich imion, zapozna się z tym aktem, niewiele mu to pomoże. W dokumencie tym podano przykłady pisowni, które obecnie nie są stosowane, a nawet trudno stwierdzić, czy kiedykolwiek były: „Ева” – „Jeva” (w paszportach „Yeva”), „Васiльева” – „Vasiljeva” (w paszportach „Vasilyeva”), „Вераб’ёў” – „Vierabjow” (w paszportach „Verabyou”), „Салаўёва” – „Salawjova” (w paszportach „Salauyova”), „Любоў” – „Liubow” (w paszportach „Liubou”) i tak dalej.

Drugi problem polega na tym, że zapis imion w tzw. „białoruskiej łacince” często opiera się na nieprawidłowej pisowni imion w języku białoruskim. Dotyczy to całej grupy imion męskich („Анатоль”, „Аркадзь”, „Васіль”, „Віталь”, „Генадзь”, „Яўген”) i niektórych żeńskich („Настасся”, „Лізавета”).

W rzeczywistości wygląda to tak, że z niewiadomych przyczyn ich zapis opiera się na rosyjskiej pisowni („Анатолій”, „Аркадзій”, „Васілій”, „Віталій”, „Генадзій”, „Яўгеній”, „Анастасія”, „Елізавета”). W rezultacie w paszportach w zdecydowanej większości przypadków imiona męskie są domyślnie zapisywane jako „Anatoli”, „Arkadzi”, „Vasili”, „Vital”, „Henadzi”, „Yauheni”, a w przypadku imion żeńskich – „Anastasiya” i czasami „Yelizaveta”. Co ciekawe, prawidłowa pisownia „Anatol”, „Arkadz”, „Vasil”, „Vital”, „Henadz”, „Yauhen”, „Nastassia”, „Lizaveta” też jest spotykana.

Jednak częstotliwość występowania poprawnej pisowni (około 5-7% w przypadku każdego z wymienionych imion męskich poza „Anatol”, nieco poniżej 10% w przypadku właśnie imienia „Anatol” oraz około 20% w przypadku imienia „Nastassia”) pozwala stwierdzić, że za „zasady pisowni” w praktyce – niestety – należy uznać formę niepoprawną, gdyż to ona występuje najczęściej.

Co ciekawe, poprawna pisownia imienia „Lizaveta” występuje w około 60% przypadków, podczas gdy niepoprawny wariant „Yelizaveta” jedynie w 40%. Istnieje także męskie imię „Artsiom”, w przypadku którego w około 80% przypadków spotyka się formę poprawną, natomiast w 20% – wariant niepoprawny z każdego punktu widzenia, tj. „Artsem”.

4. Wnioski

Wniosek, jaki można wyciągnąć z powyższych, dość obszernych rozważań, jest następujący: skoro Ustawa wymaga zapisu imion zgodnie z zasadami pisowni stosowanymi w kraju, w którym został wydany tłumaczony dokument (a coś, co przypomina zasady występuje jedynie w paszportach), tłumacz przysięgły powinien dysponować znacznym doświadczeniem praktycznym, aby móc prawidłowo ocenić, która forma zapisu danego imienia odpowiada „zasadom pisowni” stosowanym w danym kraju. Innymi słowy, w toku pracy powinien po prostu „opatrzeć się” z dużą liczbą paszportów.

Poniżej przedstawiłem listę najczęściej występujących imion męskich i żeńskich w tłumaczonych dokumentach z Białorusi. Zapoznanie się z nią pozwoli Państwu wyrobić sobie ogólne pojęcie o tym, w jaki sposób poszczególne imiona są zapisywane w białoruskich paszportach. Imiona takie jak Vera, Nina, Tamara czy Ivan, Pavel, Rusłan zostały celowo pominięte, ponieważ ich pisownia nie sprawia trudności.

Celowo nie podałem również dodatkowego (poprawnego) wariantu zapisu niektórych wyżej wymienionych imion męskich, w przypadku których częstotliwość występowania formy poprawnej nie przekracza 10%. Niestety, w takiej sytuacji to właśnie wariant niepoprawny trzeba uznać za obowiązujące w praktyce „zasady pisowni”.

Imiona żeńskie

Мужские имена